Xét nghiệm đường huyết là gì? Các loại và khi nào cần thực hiện

Xét nghiệm đường huyết giúp xác định chính xác nồng độ glucose trong máu, từ đó phát hiện tiền đái tháo đường, chẩn đoán đái tháo đường và theo dõi hiệu quả điều trị. Tùy mục đích kiểm tra, bác sĩ có thể chỉ định các loại xét nghiệm như đường huyết lúc đói, HbA1c, đường huyết bất kỳ hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose. Bài viết này, Thuốc Tiểu Đường sẽ giải thích rõ từng loại xét nghiệm, thời điểm nên thực hiện và cách chuẩn bị trước khi lấy máu để kết quả chính xác nhất. 

Xét nghiệm đường huyết là gì?

Xét nghiệm đường huyết là một xét nghiệm sinh hóa giúp đo nồng độ glucose trong máu tại một thời điểm hoặc trong một khoảng thời gian nhất định, tùy theo từng phương pháp thực hiện. Glucose là nguồn năng lượng quan trọng của cơ thể, được tạo ra chủ yếu từ carbohydrate trong thực phẩm hằng ngày. Sau khi hấp thu qua đường tiêu hóa, glucose đi vào máu và được hormone insulin do tuyến tụy tiết ra điều hòa để cung cấp năng lượng cho các tế bào.

Ở người khỏe mạnh, cơ thể sẽ duy trì lượng đường trong máu ở mức ổn định nhờ sự phối hợp giữa insulin và nhiều cơ chế chuyển hóa khác. Tuy nhiên, khi quá trình này bị rối loạn, chẳng hạn như cơ thể thiếu insulin hoặc giảm khả năng đáp ứng với insulin, nồng độ glucose có thể tăng hoặc giảm bất thường. Đây là nguyên nhân dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe, đặc biệt là bệnh đái tháo đường và các biến chứng liên quan.

Xét nghiệm đường huyết giúp đo nồng độ glucose trong máu để chuẩn đoán bệnh 

Trong thực hành lâm sàng, xét nghiệm đường huyết được chỉ định với nhiều mục đích khác nhau, bao gồm:

• Đánh giá mức glucose trong máu để phát hiện sớm tình trạng tăng hoặc hạ đường huyết.
• Hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán đái tháo đường, tiền đái tháo đường và một số rối loạn chuyển hóa khác khi kết hợp với triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm cần thiết.
• Theo dõi khả năng kiểm soát đường huyết ở người mắc đái tháo đường, từ đó điều chỉnh chế độ ăn uống, luyện tập hoặc phác đồ điều trị nếu cần.
• Đánh giá hiệu quả của thuốc điều trị và phát hiện nguy cơ xuất hiện các biến chứng do đường huyết kiểm soát kém.

Mặc dù có giá trị quan trọng trong đánh giá sức khỏe, xét nghiệm đường huyết không phải là căn cứ duy nhất để kết luận một người có mắc bệnh hay không. Trên thực tế, bác sĩ thường kết hợp kết quả của nhiều lần xét nghiệm, các chỉ số như HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose cùng với tiền sử bệnh và biểu hiện lâm sàng để đưa ra chẩn đoán chính xác. Vì vậy, người bệnh nên thực hiện xét nghiệm theo đúng hướng dẫn và trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được giải thích kết quả cũng như tư vấn phương án theo dõi phù hợp.

Các loại xét nghiệm đường huyết phổ biến hiện nay

Hiện nay, xét nghiệm đường huyết được thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau nhằm phục vụ từng mục đích chẩn đoán và theo dõi sức khỏe. Mỗi loại xét nghiệm sẽ cung cấp những thông tin riêng về khả năng kiểm soát glucose của cơ thể, từ đó giúp bác sĩ đánh giá chính xác tình trạng chuyển hóa và đưa ra hướng điều trị phù hợp.

1. Xét nghiệm đường huyết lúc đói

Đây là loại xét nghiệm đường huyết được sử dụng phổ biến nhất trong khám sức khỏe và tầm soát bệnh đái tháo đường. Người thực hiện cần nhịn ăn từ 8–12 giờ trước khi lấy mẫu máu để đảm bảo kết quả phản ánh đúng nồng độ glucose nền của cơ thể.

Chỉ số đường huyết lúc đói giúp bác sĩ đánh giá khả năng điều hòa đường huyết khi cơ thể ở trạng thái nghỉ, đồng thời hỗ trợ phát hiện sớm tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường ngay cả khi người bệnh chưa có triệu chứng rõ ràng.

2. Xét nghiệm đường huyết sau ăn

Xét nghiệm đường huyết sau ăn thường được thực hiện khoảng 2 giờ sau bữa ăn hoặc sau khi uống dung dịch glucose theo chỉ định. Mục đích của xét nghiệm là đánh giá khả năng xử lý lượng đường hấp thu sau khi cơ thể tiếp nhận thực phẩm.

Ở một số người, chỉ số đường huyết lúc đói vẫn bình thường nhưng đường huyết sau ăn lại tăng cao. Đây có thể là dấu hiệu của rối loạn dung nạp glucose hoặc giai đoạn sớm của bệnh đái tháo đường, vì vậy xét nghiệm này có ý nghĩa quan trọng trong phát hiện bệnh từ sớm.

Xét nghiệm đường huyết sau ăn là một trong số các xét nghiệm đường huyết hiện nay 

3. Xét nghiệm HbA1c

HbA1c là xét nghiệm phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 2–3 tháng gần nhất thông qua tỷ lệ hemoglobin gắn với glucose trong hồng cầu. Khác với các phương pháp đo tại một thời điểm, xét nghiệm này cho thấy bức tranh tổng thể về khả năng kiểm soát đường huyết trong thời gian dài.

Bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm đường huyết HbA1c để hỗ trợ chẩn đoán đái tháo đường, đồng thời theo dõi hiệu quả điều trị và đánh giá nguy cơ xuất hiện các biến chứng ở người bệnh.

4. Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT)

Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (Oral Glucose Tolerance Test - OGTT) là phương pháp đánh giá khả năng chuyển hóa glucose của cơ thể sau khi uống một lượng đường chuẩn. Trong quá trình thực hiện, người bệnh sẽ được lấy máu nhiều lần theo thời gian quy định để theo dõi sự thay đổi của đường huyết.

Đây là một xét nghiệm đường huyết chuyên sâu, thường được chỉ định khi cần xác định tiền đái tháo đường, đái tháo đường hoặc sàng lọc đái tháo đường thai kỳ ở phụ nữ mang thai và những người có nguy cơ cao.

Mỗi loại xét nghiệm đường huyết đều mang ý nghĩa riêng và không thể thay thế hoàn toàn cho nhau. Tùy vào độ tuổi, yếu tố nguy cơ, triệu chứng lâm sàng và mục tiêu theo dõi, bác sĩ sẽ lựa chọn hoặc kết hợp nhiều phương pháp để đưa ra đánh giá toàn diện về tình trạng đường huyết cũng như xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp.

Khi nào cần xét nghiệm đường huyết?

Không phải chỉ người mắc đái tháo đường mới cần xét nghiệm đường huyết. Trên thực tế, đây là xét nghiệm quan trọng giúp phát hiện sớm các bất thường về chuyển hóa glucose, ngay cả khi cơ thể chưa xuất hiện triệu chứng rõ ràng.

Những đối tượng nên xét nghiệm đường huyết

Bác sĩ thường khuyến cáo thực hiện xét nghiệm đường huyết nếu bạn gặp các biểu hiện như:

• Thường xuyên khát nước, uống nhiều nước hơn bình thường.
• Đi tiểu nhiều lần, đặc biệt vào ban đêm.
• Mệt mỏi kéo dài, giảm khả năng tập trung.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Vết thương chậm lành hoặc dễ bị nhiễm trùng tái phát.

Ngoài những người có triệu chứng nghi ngờ, việc kiểm tra đường huyết định kỳ cũng rất cần thiết đối với các nhóm có nguy cơ cao, chẳng hạn như người thừa cân, béo phì, ít vận động, có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc từng được chẩn đoán tiền đái tháo đường. Việc phát hiện sớm giúp can thiệp kịp thời bằng thay đổi lối sống hoặc điều trị, từ đó giảm nguy cơ tiến triển thành bệnh đái tháo đường và các biến chứng nguy hiểm.

Khi có các biểu hiện như khát nước, đi tiểu nhiều lần cần phải đi xét nghiệm đường huyết 

Đối với người đang điều trị đái tháo đường, xét nghiệm đường huyết cần được thực hiện theo lịch hẹn của bác sĩ để theo dõi mức độ kiểm soát bệnh. Các kết quả thu được sẽ là cơ sở để đánh giá hiệu quả của chế độ ăn uống, luyện tập, thuốc hoặc insulin và điều chỉnh kế hoạch điều trị khi cần.

Sau khi nhận kết quả, không nên tự chẩn đoán hoặc tự ý thay đổi chế độ điều trị dựa trên một chỉ số đơn lẻ. Bác sĩ sẽ đánh giá kết quả cùng với triệu chứng lâm sàng, tiền sử bệnh, các xét nghiệm khác như HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose để đưa ra kết luận chính xác. Việc trao đổi trực tiếp với bác sĩ giúp bạn hiểu đúng ý nghĩa của kết quả và có hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp, tránh chủ quan hoặc lo lắng không cần thiết.

Cần chuẩn bị gì trước khi xét nghiệm đường huyết?

Để xét nghiệm đường huyết cho kết quả chính xác, người bệnh nên chuẩn bị theo hướng dẫn của bác sĩ và loại xét nghiệm được chỉ định. Dưới đây là những lưu ý quan trọng:

• Xác định loại xét nghiệm sẽ thực hiện để biết có cần nhịn ăn hay không. Ví dụ, xét nghiệm đường huyết lúc đói và nghiệm pháp dung nạp glucose cần nhịn ăn, trong khi HbA1c thường không yêu cầu.
• Nhịn ăn từ 8–12 giờ nếu được chỉ định xét nghiệm đường huyết lúc đói. Trong thời gian này chỉ nên uống nước lọc, không dùng cà phê, sữa, nước ngọt hoặc đồ uống có đường.
• Không uống rượu bia và hạn chế đồ uống chứa caffeine trong vòng 24 giờ trước khi xét nghiệm vì có thể ảnh hưởng đến kết quả.
• Không vận động gắng sức hoặc tập luyện cường độ cao ngay trước khi lấy máu, bởi hoạt động thể lực mạnh có thể làm thay đổi chỉ số đường huyết tạm thời.
• Ngủ đủ giấc và giữ tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng kéo dài vì stress có thể khiến đường huyết tăng.
• Thông báo với bác sĩ về các loại thuốc đang sử dụng, bao gồm thuốc điều trị đái tháo đường, corticosteroid, thuốc lợi tiểu hoặc thực phẩm chức năng, để được hướng dẫn có cần điều chỉnh trước khi xét nghiệm hay không.
• Không tự ý ngừng thuốc nếu chưa có chỉ định của bác sĩ, kể cả thuốc điều trị đái tháo đường.
• Mang theo kết quả xét nghiệm trước đó (nếu có) để bác sĩ so sánh và đánh giá sự thay đổi của đường huyết theo thời gian.
• Đến cơ sở y tế đúng lịch hẹn, đặc biệt với nghiệm pháp dung nạp glucose vì xét nghiệm này yêu cầu lấy máu theo nhiều mốc thời gian liên tiếp.
• Uống đủ nước trước khi lấy máu để giúp quá trình lấy mẫu diễn ra thuận lợi hơn, nhưng không nên uống các loại nước có đường hoặc nước trái cây.

Xem thêm: 

Xét nghiệm nước tiểu có biết bị tiểu đường không và có chính xác không?
Xét nghiệm đường huyết lúc đói là gì? Ý nghĩa chỉ số
Xét nghiệm HbA1c là gì? Ý nghĩa chỉ số và cách đọc kết quả
HbA1c tiền tiểu đường là xét nghiệm gì? Chỉ số bao nhiêu?

Câu hỏi thường gặp

1. Xét nghiệm đường huyết có cần nhịn ăn không?

Điều này phụ thuộc vào loại xét nghiệm. Với xét nghiệm đường huyết lúc đói và nghiệm pháp dung nạp glucose, người bệnh cần nhịn ăn từ 8–12 giờ trước khi lấy máu. Trong khi đó, xét nghiệm HbA1c hoặc xét nghiệm đường huyết bất kỳ thường không yêu cầu nhịn ăn.

2. Bao lâu nên xét nghiệm đường huyết một lần?

Người khỏe mạnh từ 35 tuổi trở lên hoặc có yếu tố nguy cơ nên tầm soát đường huyết định kỳ khoảng 1–3 năm/lần theo khuyến cáo của bác sĩ. Đối với người mắc đái tháo đường, tần suất xét nghiệm đường huyết sẽ phụ thuộc vào tình trạng bệnh và phác đồ điều trị, có thể từ hằng ngày (tự theo dõi tại nhà) đến kiểm tra HbA1c mỗi 3–6 tháng.

3. Xét nghiệm đường huyết bao nhiêu là mắc đái tháo đường?

Một người có thể được chẩn đoán đái tháo đường khi đáp ứng một trong các tiêu chuẩn như: đường huyết lúc đói từ 126 mg/dL (7,0 mmol/L) trở lên, HbA1c từ 6,5% trở lên, đường huyết sau nghiệm pháp dung nạp glucose 2 giờ từ 200 mg/dL (11,1 mmol/L) trở lên hoặc đường huyết bất kỳ từ 200 mg/dL trở lên kèm các triệu chứng điển hình. Việc chẩn đoán cần được bác sĩ đánh giá dựa trên kết quả xét nghiệm và tình trạng lâm sàng.

4. Có thể xét nghiệm đường huyết tại nhà không?

Có. Người bệnh có thể sử dụng máy đo đường huyết cá nhân để kiểm tra đường huyết mao mạch tại nhà, đặc biệt khi đang điều trị đái tháo đường. Tuy nhiên, phương pháp này chủ yếu phục vụ theo dõi hằng ngày và không thay thế hoàn toàn các xét nghiệm tại cơ sở y tế. Người bệnh vẫn nên khám và thực hiện xét nghiệm đường huyết định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Kết luận

Xét nghiệm đường huyết là phương pháp quan trọng giúp phát hiện sớm tiền đái tháo đường, chẩn đoán đái tháo đường và theo dõi hiệu quả điều trị. Việc lựa chọn đúng loại xét nghiệm, chuẩn bị đúng trước khi lấy mẫu và kiểm tra định kỳ theo khuyến cáo sẽ giúp kết quả chính xác, hỗ trợ kiểm soát đường huyết hiệu quả và giảm nguy cơ biến chứng lâu dài. Nếu thuộc nhóm có nguy cơ cao hoặc xuất hiện các dấu hiệu bất thường, bạn nên chủ động thực hiện xét nghiệm đường huyết tại cơ sở y tế uy tín để được tư vấn và điều trị kịp thời.

Để không bỏ lỡ thông tin mới nhất về bệnh tiểu đường và chăm sóc sức khỏe, bạn có thể truy cập Fanpage Sống Khỏe Cùng Tiểu Đường để tìm hiểu thêm nhé.