Lượng đường trong máu thấp là gì? Nguyên nhân và cách cải thiện

Lượng đường trong máu thấp là tình trạng nồng độ glucose trong máu giảm xuống dưới mức bình thường, khiến cơ thể không có đủ năng lượng để hoạt động. Đây là một vấn đề sức khỏe phổ biến nhưng dễ bị bỏ qua, đặc biệt ở người mắc bệnh tiểu đường, người ăn kiêng hoặc vận động quá sức. Hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu và cách cải thiện sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm. Cùng tìm hiểu qua bài viết bên dưới để hiểu rõ hơn nhé.

Lượng đường trong máu thấp là gì?

Glucose (đường huyết) là nguồn năng lượng chủ yếu giúp duy trì các hoạt động của cơ thể. Chất này được hấp thu từ carbohydrate có trong thực phẩm và đồ uống hàng ngày. Sau khi ăn, carbohydrate được chuyển hóa thành glucose và đi vào máu. Lúc này, máu sẽ vận chuyển glucose đến từng tế bào để tạo ra năng lượng cần thiết cho các hoạt động sống.
Để quá trình này diễn ra ổn định, cơ thể cần đến insulin, là hormone do tuyến tụy tiết ra, đóng vai trò giúp glucose đi vào tế bào. Khi insulin hoạt động bình thường, nồng độ đường trong máu được giữ ở mức cân bằng.
Tuy nhiên, khi lượng đường trong máu giảm xuống thấp hơn mức bình thường, cơ thể sẽ rơi vào tình trạng hạ đường huyết. Đây là vấn đề phổ biến ở người mắc bệnh tiểu đường, đặc biệt là tiểu đường tuýp 1 đang sử dụng insulin để kiểm soát đường huyết. Nguyên nhân có thể do dùng quá liều insulin hoặc cơ thể sản xuất insulin dư thừa, khiến lượng đường trong máu giảm nhanh chóng.

Khi lượng đường trong máu thấp cơ thể sẽ bị hạ đường huyết

Theo các nghiên cứu, có tới 80% người mắc tiểu đường tuýp 1 và gần 50% người tiểu đường tuýp 2 dùng insulin từng trải qua ít nhất một lần hạ đường huyết trong vòng bốn tuần. Ngoài ra, người mắc tiểu đường tuýp 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết nhóm sulfonylurea hoặc meglitinide cũng có nguy cơ cao gặp tình trạng này.
Dù ít phổ biến hơn, người không mắc tiểu đường vẫn có thể bị hạ đường huyết trong một số trường hợp đặc biệt, như nhịn ăn kéo dài hoặc rối loạn nội tiết.
Về mặt y học, lượng đường trong máu thấp được xác định khi chỉ số glucose giảm xuống dưới 70 mg/dL (3,9 mmol/L). Ở mức dưới 55 mg/dL, các triệu chứng hạ đường huyết thường trở nên rõ rệt và có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nếu không được xử lý kịp thời.

Dấu hiệu nhận biết lượng đường trong máu thấp

Dấu hiệu nhận biết lượng đường trong máu thấp (hạ đường huyết) bao gồm nhiều triệu chứng rõ ràng và dễ nhận biết, đặc biệt khi lượng đường trong máu giảm xuống dưới mức 70 mg/dL.​
Các dấu hiệu phổ biến của lượng đường trong máu thấp:

• Run rẩy hoặc cảm giác rùng mình, thường đi kèm với cảm giác lo lắng hoặc bồn chồn.​
• Đổ mồ hôi nhiều, đặc biệt là vã mồ hôi lạnh, kèm theo cảm giác đói dữ dội.​
• Chóng mặt, hoa mắt hoặc cảm giác lâng lâng, mất thăng bằng, có thể kèm theo cảm giác mệt mỏi và yếu ớt.​
• Đau đầu, cảm giác khó tập trung, thậm chí có thể dẫn đến lú lẫn hoặc bối rối.​
• Nhịp tim nhanh, cảm giác tim đập mạnh hoặc đánh trống ngực.​

Các triệu chứng nghiêm trọng hơn như co giật, mất ý thức hoặc hôn mê trong những trường hợp hạ đường huyết nặng hoặc kéo dài, đặc biệt khi không được xử trí kịp thời.​
Khi lượng đường trong máu giảm xuống dưới 50 mg/dL, các triệu chứng trở nên nghiêm trọng hơn, gồm có mờ mắt, nói ngọng, khó giữ thăng bằng, co giật, và có thể mất ý thức.​
Ngoài ra, hạ đường huyết còn có thể xảy ra trong khi ngủ, gây ra các triệu chứng như đổ mồ hôi đẫm, mơ thấy ác mộng, hoặc cảm giác mệt mỏi, bối rối sau khi thức dậy.

Nguyên nhân gây lượng đường trong máu thấp

Có nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn đến tình trạng lượng đường trong máu thấp. Đối với người bệnh tiểu đường, nguyên nhân thường gặp nhất liên quan đến việc điều trị, nhưng đôi khi tình trạng này cũng có thể xảy ra ở những người không mắc bệnh tiểu đường.

Nguyên nhân phổ biến ở người bệnh tiểu đường

Đây là nhóm nguyên nhân chính và thường gặp nhất, liên quan đến sự mất cân bằng giữa insulin, thức ăn và hoạt động thể chất:

• Tiêm quá liều Insulin hoặc dùng quá liều thuốc uống: Dùng liều lượng insulin hoặc thuốc kích thích tụy tiết insulin (Sulfonylureas) nhiều hơn mức cơ thể cần.
• Bỏ bữa hoặc ăn ít hơn bình thường: Lượng carbohydrate đưa vào cơ thể không đủ để đáp ứng liều thuốc đã dùng.
• Tập thể dục quá mức hoặc cường độ cao bất thường: Hoạt động thể chất làm tăng tiêu thụ glucose, nếu không được bù đắp bằng thức ăn hoặc giảm liều thuốc có thể gây hạ đường huyết.
• Uống rượu bia: Rượu cản trở gan giải phóng glucose dự trữ (glycogen) vào máu, đặc biệt nguy hiểm khi uống lúc đói hoặc sau khi dùng insulin/thuốc.

Tập thể dục quá mức cũng làm hạ đường huyết

Nguyên nhân gây hạ đường huyết ở người không mắc tiểu đường

Mặc dù hiếm hơn, lượng đường trong máu thấp vẫn có thể xảy ra ở những người không bị tiểu đường, thường chia thành hai loại chính:
Hạ đường huyết phản ứng: Xảy ra trong vòng vài giờ sau khi ăn. Thường do tuyến tụy giải phóng quá nhiều insulin sau một bữa ăn nhiều carbohydrate, gây giảm đường huyết đột ngột.
Hạ đường huyết không phản ứng: Thường do một vấn đề sức khỏe tiềm ẩn:

• Sử dụng một số loại thuốc khác.
• Bệnh lý gan (xơ gan, viêm gan nặng).
• Rối loạn hormone (thiếu hụt cortisol hoặc hormone tăng trưởng).
• U tụy hiếm gặp gây sản xuất quá nhiều insulin.
• Suy dinh dưỡng, đói kéo dài.

Đối tượng dễ bị hạ đường huyết

Mặc dù bất kỳ ai cũng có thể bị lượng đường trong máu thấp, một số đối tượng có nguy cơ cao hơn và cần đặc biệt chú ý kiểm soát đường huyết:

• Người bệnh tiểu đường type 1 và type 2 đang dùng Insulin hoặc Sulfonylureas: Đây là nhóm có nguy cơ cao nhất.
• Người lớn tuổi mắc bệnh tiểu đường: Thường có các vấn đề về tim mạch, thận, và khả năng nhận biết triệu chứng hạ đường huyết kém hơn.
• Người thường xuyên bỏ bữa hoặc ăn kiêng quá mức: Đặc biệt là những người áp dụng chế độ ăn kiêng Low-carb quá nghiêm ngặt mà không điều chỉnh thuốc.
• Người mắc các bệnh lý nền khác: Như suy thận, suy gan, hoặc suy tuyến thượng thận.
• Vận động viên hoặc người tập luyện thể thao cường độ cao: Nếu không có chiến lược dinh dưỡng phù hợp để bổ sung glycogen.

Lượng đường trong máu thấp có nguy hiểm không?

Lượng đường trong máu thấp là tình trạng nguy hiểm có thể đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời. Khi lượng đường huyết giảm xuống dưới mức bình thường, đặc biệt dưới 70 mg/dL, cơ thể gặp nhiều vấn đề nghiêm trọng:

• Hạ đường huyết kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm tim đập nhanh, huyết áp biến động, gây loạn nhịp tim, thiếu máu cơ tim hay suy tim, đặc biệt ở người tiểu đường lớn tuổi hoặc đa bệnh lý.​
• Não bộ cần glucose liên tục để hoạt động; khi đường huyết xuống dưới 54 mg/dL, não bị thiếu năng lượng, gây suy giảm nhận thức, mất trí nhớ, mất thăng bằng, thậm chí hôn mê và tổn thương não vĩnh viễn.​
• Hạ đường huyết có thể gây các biến chứng cấp tính như co giật, mất ý thức, té ngã, thậm chí tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.​
• Ở người bệnh tiểu đường, hạ đường huyết là rào cản lớn trong điều trị do làm giảm chất lượng cuộc sống và tăng nguy cơ biến chứng tim mạch và thần kinh.​
• Nguy hiểm cũng có thể đến từ việc điều trị hạ đường huyết quá mức làm lượng đường tăng cao đột ngột, gây tổn thương thần kinh và mạch máu.

Cách cải thiện khi lượng đường trong máu thấp

Việc xử lý tình trạng hạ đường huyết phụ thuộc vào mức độ nặng nhẹ của từng trường hợp. Với hạ đường huyết mức độ nhẹ đến trung bình, người bệnh có thể nhanh chóng cải thiện bằng cách bổ sung thực phẩm hoặc đồ uống chứa carbohydrate hấp thu nhanh.
Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) khuyến nghị áp dụng “quy tắc 15-15” để kiểm soát tình trạng này:
Bước 1: Nạp khoảng 15–20 gram carbohydrate hấp thu nhanh như nước trái cây, viên glucose, mật ong hoặc nước ngọt thường. Những loại thực phẩm này giúp đường máu tăng nhanh vì không chứa chất béo hay protein vốn làm chậm quá trình hấp thu glucose.
Bước 2: Sau 15 phút, kiểm tra lại đường huyết. Nếu vẫn dưới 70 mg/dL (≈3,9 mmol/L), tiếp tục nạp thêm 15–20 gram carbohydrate và đo lại sau 15 phút nữa. Lặp lại quy trình cho đến khi chỉ số đường huyết trở lại ngưỡng an toàn.
Bước 3: Khi đường huyết đã ổn định, nên ăn nhẹ hoặc ăn bữa chính đầy đủ dinh dưỡng để duy trì mức đường huyết ổn định và bổ sung lại glycogen dự trữ cho cơ thể.
Trong trường hợp hạ đường huyết nghiêm trọng, khi người bệnh không thể ăn hoặc uống, cần sử dụng glucagon khẩn cấp. Glucagon là hormone giúp gan giải phóng glucose dự trữ, nhanh chóng nâng đường huyết về mức bình thường.
Hiện nay, glucagon được dùng dưới hai dạng phổ biến:

• Tiêm (vào mông, cánh tay hoặc đùi).
• Xịt mũi dạng bột khô, tiện lợi cho người không thể tiêm.

Người chăm sóc hoặc người thân nên đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trên bao bì để thực hiện đúng cách trong tình huống khẩn cấp.

Kết luận

Lượng đường trong máu thấp là một tình trạng phổ biến nhưng không nên xem nhẹ. Việc nhận biết sớm dấu hiệu, hiểu rõ nguyên nhân và biết cách xử lý sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe hiệu quả, nhất là nếu bạn đang mắc tiểu đường hoặc có chế độ ăn uống, sinh hoạt thất thường. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân đối và theo dõi đường huyết định kỳ chính là chìa khóa giúp bạn phòng tránh lượng đường trong máu thấp và các biến chứng nguy hiểm đi kèm.